Cover Page Post Augustum 5 (2021)




Foreword                                                                                                      iii  (PDF)


Δημήτρη Κυρτάτα Nota Bene: Συνομιλώντας με τα βιβλία

για την Ιστορία                                                                                             1    (PDF)

Μαρώ Τριανταφύλλου


Truth in History: The principles of Herodotus in connection with

the work of Dimitris Kyrtatas                                                                      5    (PDF)

Nanno Marinatos


Οι  ΙΕΡΟΙ  ΛΟΓΟΙ του Αίλιου Αριστείδη. Μια ψυχαναλυτική

προσέγγιση                                                                                                  14   (PDF)

Ελισάβετ Κούκη


Gnostic Prophecy: The Case of Marcus the Magician

and his Women                                                                                            34   (PDF)

Einar Thomassen


Echoes of ‘Orphic-Bacchic’ Lamellae in the Life and Martyrdom

of SS. Galaktion and Episteme                                                                 45   (PDF)

Vayos Liapis


Christianity and slavery: towards an entangled history?                            62   (PDF)

Kostas Vlassopoulos


Ἐπιβοήσεις. Το ρωμαϊκό πλήθος και τα συνθήματά του                                                                                                              104  (PDF)

Δέσποινα Ιωσήφ


Η οδός των προσκυνητών: ένας δρόμος γεμάτος κινδύνους                     115  (PDF)

Παρασκευή Κουρκουβάτη


Περιθωριακοί και άγιοι: ένας ανοιχτός διάλογος στο σταυροδρόμι

της ερήμου                                                                                                 122  (PDF)

Στέφανος Παρασκευαΐδης


Dealing with physical impairment in Byzantium: some examples from

Italo-Greek Hagiography                                                                           143  (PDF)

Anna Lampadaridi


Tεχνητὸν γύναιον ή ἀγγέλου μίμησις; Συνοπτική ιστορία των ευνούχων

στη γραμματεία της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας                                   154  (PDF)

Σπύρος Ι. Ράγκος


The Authenticity and Historicity of the Chrysostomian Homily

CPG 4333.2                                                                                                190  (PDF)

Alexandros Tsakos


Διατροφικές περιπλανήσεις στην Ὀδύσσεια                                             210 (PDF)

Αριάδνη Γκάρτζιου-Τάττη


Ρώμη: προπύργιο ή κατάκτηση της Καθολικής Εκκλησίας;                     226 (PDF)

Πέτρος Παρθένης


For most of the members of the editorial board of Post Augustum, Dimitris Kyrtatas is the inspirational teacher who opened paths of knowledge and thought for us. He was, during our studies, and continues to be, by our side with his erudition, sharpness, rigor, accuracy, originality of bold thinking and his special sense of humor. The same is true for the thousands of students who attended his classes in Rethymno and Volos, during all the years of his university teaching.

We organized the following tribute as a small gift from the heart to celebrate his retirement from the University, where he offered a lot, and which is also the beginning of a new and, as already evident, very fruitful phase of his scientific activity.

From his very rich biography (long-term teaching in Greek and foreign universities, articles and books, participation in conferences, collaborations with major research centers, etc.) and his scientific contribution to the study and understanding of ancient history, we would like to dwell on two main points.

The historical period we call Late Antiquity was for many years in our country almost a terra incognita for scholars of ancient history, who stopped their research at the end of the Hellenistic years. On the contrary, philologists were the first to make bold approaches to writers of the first Christian centuries and to currents of thought that the science of history traditionally despised. The first Christian centuries had remained mostly in the research jurisdiction of theologians. Kyrtatas emerged in Greece and turned this historical period into a fascinating object of research.

He allowed us to see the theological text as a historical source, as no historian in Greece had dared to do until then, and took from it important information about the daily life and mentality, the political life, and the tensions of religious phenomena. It made us rediscover the value of “little things” that suddenly shed so much light on aspects of the ancient world that we thought we were done with or we had nothing new to say about them.

Kyrtatas deeply honors the social role of the scientist. Along with his presence abroad, he consistently and generously addresses the Greek public by regularly sharing the findings of his research on the ancient past and dissolving the ideological obsessions with which the ethnocentric conception of history burdens modern Greek society, while shedding light on sensitive issues.

His articles in newspapers and magazines have the same quality of speech and thought as his papers in international scientific fora, but at the same time, he wants always to ensure that his calm and substantial speech is understood by a wide audience which needs to learn and think critically, away from demagogic constructions and ancestral worship.

We wish to warmly thank all the authors and contributors of this volume who responded eagerly to our call and provided us with remarkable texts without delay. We also wish to express our deepest gratitude to the distinguished painter Tomas Watson who accepted on a non-profit basis to create and provide us with the portrait of Dimitris J. Kyrtatas which adorns the cover of the present issue. Last but not least, we sincerely thank Professor Nanno Marinatos for supporting tirelessly and enthusiastically our effort with ideas and initiatives right from the start.

The members of the editorial board of Post Augustum

Μαρώ Τριανταφύλλου, Δημήτρη Κυρτάτα Nota Bene. Συνομιλώντας με τα βιβλία για την Ιστορία (p. 1)


Μαρώ Τριανταφύλλου

Dr. Αρχαίας Ιστοριας



Στο βιβλίο Nota Bene ο ιστορικός, καθηγητής αρχαίας Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Δημήτρης Κυρτάτας, συγκεντρώνει 55 μελετήματα για βιβλία που αφορούν θέματα αρχαίας ιστορίας ή, αν και έχουν ένα γενικότερο προβληματισμό, εξετάζονται από τον συγγραφέα από ιστορική σκοπιά. Τα κείμενα του βιβλίου κατηγοριοποιούνται σε έξι ενότητες: «Αναζητώντας την αρχαιότητα», «Η αρχαιότητα ήταν ακόμα εκεί», «Θρησκεία και θρησκευτική συνείδηση», «Τα τραύματα της ψυχής», «Ηρόδοτος ο δάσκαλός μας», «Ζητήματα λόγου και τέχνης».






Δημήτρη Κυρτάτα, Nota Bene. Συνομιλώντας με τα βιβλία για την Ιστορία (PDF)

Nanno Marinatos, Truth in History: The principles of Herodotus in connection with the work of Dimitris Kyrtatas (p. 5)


Nanno Marinatos

Emerita, Distinguished Professor of

Classics University of Illinois at Chicago


Περίληψη: Το έργο του Δ. Κυρτάτα χαρακτηρίζεται από την ισορροπημένη παρουσίαση των πηγών που οδηγεί σε δίκαιες αποτιμήσεις της ιστορικής πραγματικότητας. Το ίδιο  περίπου κάνει και ο αγαπημένος του αρχαίος συγγραφέας, ο ιστορικός Ηρόδοτος. Πολλές φορές παραθέτει και αυτός πηγές που δεν θα τις θεωρούσε αξιόπιστες ένας επαγγελματίας ιστορικός σήμερα, όμως η ανθρώπινη φαντασία είναι και αυτή μέρος της ιστορίας. Όπως γράφει χαρακτηριστικά: «στο κάτω κάτω, τα παραμύθια και τα ανέκδοτα, οι συκοφαντίες και οι παραπλανητικές διαδόσεις είναι επίσης μέρος της ιστορίας» (Οδός 2020, 19).


Abstract: The work of D. Kyrtatas is characterized by the balanced presentation of the sources that leads to fair assessments of the historical reality. His favorite ancient writer, the historian Herodotus, does much the same since he often cites sources that a professional historian today would not consider credible. However, both Herodotus and Kyrtatas believe that imagination is an integral part of human history. As D. Kyrtatas characteristically writes: “After all, fairy tales and anecdotes, slander and misleading propaganda are also part of history” (Οδός 2020, 19).


Truth in History: The principles of Herodotus in connection with the work of Dimitris Kyrtatas (PDF)

Ελισάβετ Κούκη, Οι ΙΕΡΟΙ ΛΟΓΟΙ του Αίλιου Αριστείδη Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση (p. 14)


Ελισάβετ Κούκη



Περίληψη: Το άρθρο αυτό αναδεικνύει καταρχάς τις δύο περιόδους που σημάδεψαν τη ζωή του Αίλιου Αριστείδη: τη δεκαετή ασθένεια που τον οδήγησε στην Πέργαμο και τα πέντε έτη κατά τα οποία υπέφερε από τον γαληνικό λοιμό, στη Σμύρνη. Στη συνέχεια, ακολουθώντας στο κείμενο τη ροή των 130 ονείρων και ασθενειών του, ανιχνεύει με τη βοήθεια της ψυχαναλυτικής θεωρίας θεματικές αυτής της ιδιόμορφης αυτοβιογραφικής αφήγησης: τη λειτουργία της γραφής ως αυτογένεσης, την αίσθηση του πάσχοντος σώματος ως άλλου, την εμπλοκή σωματικών συμπτωμάτων  και άσκησης της ρητορικής, τη διαχείριση του πένθους μετά την απώλεια σημαντικών οικείων του προσώπων, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει το πρόσωπο του πατέρα με σημαίνουσα, μολονότι διακριτική παρουσία στους Ἱεροὺς λόγους.


Abstract: This article underlines the two Aelius Aristides’ life major periods: the ten year illness which leaded him at Pergamon and the five years during which he suffered from galenic plague, at Smyrna. Then, in the flow of his 130 dreams and diseases, it explores through a psychoanalytical view some thematics  of this unique autobiographical narrative: the act of writing as autogeneration, the suffering body as other, the involvement of the body symptoms in the rhetorical exercise as such, the management of mournig after the loss of his beloved and between them, the loss of Aristides’ father, who stands out by his significant athough discreet presence throughout the Sacred Tales.


Οι ΙΕΡΟΙ ΛΟΓΟΙ του Αίλιου Αριστείδη Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση (PDF)

Einar Thomassen, Gnostic Prophecy: The Case of Marcus the Magician and his Women (p. 34)


Einar Thomassen

University of Bergen


Περίληψη: Σύμφωνα με τον Ειρηναίο, ο Μάρκος, ηγέτης μιας βαλεντινιανής λατρευτικής κοινότητας, καθιστούσε γυναίκες προφήτιδες μέσω μιας τελετής μύησης που περιλάμβανε τη γαμήλια ένωση με τους «αγγέλους» τους. Το άρθρο αυτό καταδεικνύει ότι η προφητεία είναι ένα αναγνωρισμένο φαινόμενο στον Βαλεντινιανισμό, καθώς και ότι η οργάνωση της τελετής μύησης από τον Μάρκο και ο τρόπος τέλεσής της είναι συνεπείς με την κεντρική βαλεντινιανή έννοια του «νυφικού θαλάμου». Δεδομένου ότι ο Μάρκος δρούσε στη Μικρά Ασία, προτείνεται ότι η δική του εκδοχή Βαλεντινιανισμού είχε πιθανόν διαμορφωθεί από μια παράδοση εκστατικών μορφών λατρείας εκείνης της περιοχής. Από μια ευρύτερη άποψη, ο συσχετισμός της έννοιας του νυφικού θαλάμου με εκστατικές μορφές προφητείας εντάσσει τη μαρκιανή λατρεία σε ένα πρότυπο κοινό σε πνευματοληπτικές λατρείες σε όλο τον κόσμο, στο οποίο οι μυημένοι, ειδικά γυναίκες, καταλαμβάνονται από πνεύματα που γίνονται αντιληπτά ως συζυγικοί τους σύντροφοι, αποκτώντας έτσι μια νέα ταυτότητα. Κατά συνέπεια, η ανθρωπολογική έννοια της πνευματοληψίας μπορεί να προσφέρει μια νέα διάσταση στη βαλεντινιανή και τη γνωστική λατρεία γενικότερα.


Abstract: According to Irenaeus, the Valentinian cult leader Marcus initiated women to be prophets by joining them matrimonially to their “angels.” The paper shows that prophecy is a recognised phenomenon in Valentinianism, and that Marcus’ staging of the initiation to practicing it is consistent with the central Valentinian concept of the “bridal chamber.” Since Marcus operated in Asia Minor, it is suggested that his version of Valentinianism may have been shaped by a tradition of ecstatic cult forms native to that region. In a wider perspective, the association of the bridal chamber concept with ecstatic forms of prophecy makes the Marcosian cult conform to a pattern found in possession cults all over the world, where initiates, especially women, acquire a new identity by being possessed by spirits who are imagined as their marital partners. In consequence, the anthropological concept of possession may offer a new perspective on Valentinian and Gnostic cult in general.


Gnostic Prophecy: The Case of Marcus the Magician and his Women (PDF)

Vayos Liapis, Echoes of ‘Orphic-Bacchic’ Lamellae in the Life and Martyrdom of SS. Galaktion and Episteme? (p. 45)


Vayos Liapis

Open University of Cyprus


Περίληψη: Το άρθρο υποστηρίζει ότι ο Βίος καὶ πολιτεία καὶ μαρτύριον τῶν ἁγίων καὶ ἐνδόξων μαρτύρων Γαλακτίωνος καὶ Ἐπιστήμης, στη διασκευή που μας έχει παραδοθεί με το όνομα του Συμεών του Μεταφραστή, πιθανώς φέρει ίχνη μιας προγενέστερης, χαμένης σήμερα εκδοχής του Βίου, η οποία με τη σειρά της ενδεχομένως διέσωζε κεντρικά στοιχεία από το λεξιλόγιο των «ορφικοδιονυσιακών» μυστηρίων, όπως αποτυπώνεται στα λεγόμενα «ορφικά/ διονυσιακά» ελάσματα. Στην εκδοχή του Συμεών, το όνομα του πρωταγωνιστή Γαλακτίωνα συνδέεται με την ιδέα της καθαρότητας όπως εκφράζεται στη λογοτυπική φράση ἐκ καθαρῶν καθαρός. Έξω από το έργο του Συμεών, η σύνδεση αυτή μαρτυρείται μόνο στα «ορφικοδιονυσιακά» ελάσματα. Εάν η υποθετική πρώιμη εκδοχή του Βίου στην οποία εικάζω ότι βασίστηκε ο Συμεών διέσωζε πράγματι απηχήσεις από τα ελάσματα, τότε αυτό ίσως σημαίνει ότι τα όρια ανάμεσα στον γεννώμενο Χριστιανισμό και στα ελληνικά μυστήρια είναι λιγότερο αδιαπέρατα από ό,τι συνήθως θεωρείται.


Abstract: This paper argues that Symeon Metaphrastes’ Life and Martyrdom of SS. Galaktion and Episteme may preserve traces of a much earlier, now-lost version of the Vita, which in turn may have been informed by the discourse of the so-called ‘Orphic’/‘Bacchic’ lamellae. In Symeon’s version of the Vita, the name of the protagonist Galaktion (‘the Milky One’) is associated with ideas of purity encapsulated in the formula ἐκ καθαρῶν καθαρός — an association otherwise found only in the ‘Orphic’/‘Bacchic’ lamellae. If the putative earlier version of the Vita on which Symeon drew did in fact preserve echoes from the ‘Orphic’/‘Bacchic’ lamellae, then this may suggest that the boundaries between a nascent Christianity and pagan rites were considerably more porous than is often imagined.


Echoes of ‘Orphic-Bacchic’ Lamellae in the Life and Martyrdom of SS. Galaktion and Episteme? (PDF)

Kostas Vlassopoulos, Christianity and slavery: towards an entangled history? (p. 62)


Kostas Vlassopoulos

History and Archaeology

University of Crete


Περίληψη: Αυτό το άρθρο διερευνά ένα παράδοξο. Από τη μία πλευρά, ο Χριστιανισμός θεωρούσε τη δουλεία δεδομένη και δεν είχε καμία πρόθεση ούτε καν να υποστηρίξει θεωρητικά την κατάργησή της. Από την άλλη πλευρά, ο Χριστιανισμός δημιούργησε μια μορφή υποκειμενικότητας που ήταν κατ ‘αρχήν καθολική, αν και οι γυναίκες και οι δούλοι αντιμετώπισαν σοβαρούς περιορισμούς στην άσκηση αυτής της υποκειμενικότητας. Οι χριστιανοί στοχαστές και οι εκκλησιαστικές αρχές τις περισσότερες φορές απλώς αγνόησαν τους περιορισμούς της υπόδουλης χριστιανικής υποκειμενικότητας, αλλά υπήρχαν συγκεκριμένα πλαίσια στα οποία ο συνδυασμός των χριστιανικών Λόγων, της αυτενέργειας των δούλων και συγκεκριμένων συγκυριών οδήγησε σε σημαντικές αλλαγές στην ιστορική πορεία της δουλείας. Το άρθρο εξετάζει τρία βασικά πλαίσια: τους χριστιανικούς τρόπους ζωής, εστιάζοντας στο σεξ και το γάμο και την τήρηση της Κυριακής· τη συμμετοχή στους θεσμούς των χριστιανικών κοινοτήτων, ιδιαίτερα στη χειροτονία των ιερέων και των μοναχών· και τις θρησκευτικές συγκρούσεις μεταξύ των διαφόρων χριστιανικών κοινοτήτων, των ειδωλολατρών και των Εβραίων. Αυτές οι αλλαγές ήταν σπάνια μη αναστρέψιμες· θα διερευνήσουμε τη συνεχή σύγκρουση ως αποτέλεσμα των διαφόρων πιέσεων, συμφερόντων και παραγόντων που εμπλέκονταν. Καμία από αυτές τις αλλαγές δεν περιελάμβανε μια γενική ιδεολογική αντίθεση στη δουλεία ή αποσκοπούσε στην κατάργηση της δουλείας· παρ’ όλα αυτά, είχαν ουσιαστικά αποτελέσματα για εκατομμύρια δούλους, αν και αυτά τα αποτελέσματα δεν ήταν τα ίδια για όλες τις περιόδους, τα μέρη και τις ομάδες δούλων.


Abstract: This contribution explores a paradox. On the one hand, Christianity took slavery for granted and had no intention of even arguing in favour of its abolition. On the other hand, Christianity created a form of subjectivity that was in principle universal, although women and slaves faced severe constraints in exercising this subjectivity. Christian thinkers and Church authorities most of the time simply ignored the constraints of enslaved Christian subjectivity; but there were specific contexts in which the combination of Christian discourses, slave agency and particular conjunctures led to significant changes in the historical trajectory of slavery. The article examines three major contexts: Christian lifeways, focusing on sex and marriage and Sunday observance; participation in the institutions of Christian communities, in particular ordination as priests and monks; and religious conflicts between the various Christian denominations, pagans, and Jews. These changes were hardly irreversible; we will explore the continuous tug-of-war as a result of the various pressures, interests and agents involved. None of these changes involved a principled opposition to slavery as such or aimed to abolish slavery; but they had substantial effects for millions of slaves, although these effects were not the same for all periods, places and groups of slaves.


Christianity and slavery: towards an entangled history? (PDF)

Δέσποινα Ιωσήφ, Ἐπιβοήσεις. Το ρωμαϊκό πλήθος και τα συνθήματά του (p. 104)


Δέσποινα Ιωσήφ

Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

College Year in Athens



Περίληψη: Η ζωή των πόλεων της Μεσογείου των ύστερων ρωμαϊκών χρόνων διατηρούσε ακόμη τον έντονα εξωστρεφή χαρακτήρα της. Το πλήθος εμφανίζεται στις διαθέσιμες πηγές να διέθετε άπλετο ελεύθερο χρόνο που περνούσε σε δημόσιους υπαίθριους και ημιυπαίθριους χώρους προκειμένου να ενημερωθεί και να εκφράσει άποψη για τις τρέχουσες κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις, να παρακολουθήσει εκφωνήσεις λόγων και δημόσιες αναγνώσεις λογοτεχνικών έργων, τελέσεις ιάσεων και θαυμάτων και, όπως θα δούμε στη παρούσα μελέτη, να εμπλακεί ενεργά στις συλλήψεις, στις ανακρίσεις, στις φυλακίσεις και στις εκτελέσεις καταδίκων. Ο δημόσιος λόγος των ρωμαϊκών λαϊκών στρωμάτων και συγκεκριμένα τα προφορικά συνθήματα του ρωμαϊκού πλήθους, στα οποία θα επικεντρωθεί η παρούσα μελέτη, δεν έχουν τραβήξει ακόμη τη δέουσα προσοχή των ιστορικών, παρότι αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της δημόσιας ζωής στις πόλεις της ελληνορωμαϊκής Μεσογείου και το κυριότερο συλλογικό μέσο έκφρασης των λαϊκών στρωμάτων απέναντι στην εξουσία. Ένα ιδιαίτερα συνηθισμένο σύνθημα το οποίο χρησιμοποιούσε παραδοσιακά το ελληνόφωνο πλήθος προκειμένου να εκφράσει τη δυσαρέσκεια ή την αντίθεσή του απέναντι σε μια απόφαση της ρωμαϊκής εξουσίας, και που δεν έχει αναδειχθεί από την ιστορική έρευνα, ήταν το ακόλουθο: δεινὴ κρίσις, ἂδικα προστάγματα. Οι ρωμαϊκές αρχές φαίνεται να ανταποκρίνονταν συχνά στο δημόσιο αίσθημα.


Abstract: Life in the Mediterranean cities of the late Roman period still retained its strongly extrovert character. The crowd appears in the sources to have had plenty of free time which was spent in public spaces so as to be informed and to express a view about the current social and political situation of the time, to attend speeches and public readings of literary works, to watch healings and miracles, and as we will see in the present study to get actively involved in the arrests, interrogations, imprisonments and executions of convicts. The public speech of the Roman masses and in particular the oral slogans of the Roman populace, on which the present study will focus, have not yet attracted proper attention from historians, although they were an integral part of public life in the Greco-Roman Mediterranean cities and a means of popular expression towards secular power. A very common slogan traditionally used by the Greek-speaking crowd in order to express dissatisfaction or opposition to a decision made by a Roman authority, and which has escaped the notice of historical research, was the following: δεινὴ κρίσις, ἂδικα προστάγματα. In the end, the Roman authorities often conformed to public sentiment.


Ἐπιβοήσεις. Το ρωμαϊκό πλήθος και τα συνθήματά του (PDF)


Παρασκευή Κουρκουβάτη, Η οδός των προσκυνητών: ένας δρόμος γεμάτος κινδύνους (p. 115)


Παρασκευή Κουρκουβάτη

Μεταδιδακτορική υπότροφος

Πανεπιστημίου Κύπρου.


 Περίληψη: Τα χριστιανικά προσκυνήματα τον 4ο αι μ.Χ. γνώρισαν μεγάλη ανάπτυξη. Απαιτούσαν έξοδα, χρόνο και κόπο. Επιπλέον, έκρυβαν μεγάλους κινδύνους. Αυτούς που διέτρεχε κάθε ταξιδιώτης, δηλαδή τους ληστές ή τις αντίξοες καιρικές συνθήκες. Ταυτόχρονα, ο προσκυνητής είχε να διαβεί από τα δύσβατα μέρη στα οποία συχνά κατοικούσαν οι μοναχοί. Επιπλέον, ένα τέτοιο ταξίδι, με ιερό χαρακτήρα, μπορούσε να ακυρωθεί από κινδύνους ηθικής φύσεως: την στενή επαφή ανδρών και γυναικών ή την διαμονή σε κάποιο κατάλυμα, το οποίο θα μπορούσε να μην είναι κατάλληλο για έναν χριστιανό. Ακόμη, μπορούσαν να εμφανιστούν δυσκολίες που σχετίζονταν και με ψυχικές διακυμάνσεις. Όλοι αυτοί οι κίνδυνοι δεν ήταν συνήθως εμπόδιο για τους πιστούς, αλλά έκαναν τα προσκυνηματικά ταξίδια περισσότερο σημαντικά, για λίγους και εκλεκτούς.


Abstract: Christian pilgrimage in 4th century A.D. was in great development. Such a journey was demanding expenses, time and fatigue. In addition, it could hide great dangers. Like every traveler, pilgrim could confront robbers or bad weather. At the same time, pilgrim had to surpass inaccessible places that monks usually lived in. A sacred journey could be canceled from a moral hazard, like the intimacy between men and women or the accommodation in a place unsuitable for a christian. Dangers could also be related with mental fluctuations. All these dangers usually weren’t an obstacle for a faithful. On the contrary, they made pilgrimage more important, for few and chosen.


Η οδός των προσκυνητών: ένας δρόμος γεμάτος κινδύνους (PDF)

Στέφανος Παρασκευαΐδης, Περιθωριακοί και άγιοι: ένας ανοιχτός διάλογος στο σταυροδρόμι της ερήμου (p. 122)


Στέφανος Παρασκευαΐδης

Διδάκτωρ Ιστορίας


Περίληψη: Η προσέγγιση του ασκητικού βίου από τη σκοπιά των ληστών αποτελεί ασφαλώς μια πρωτότυπη έμπνευση. Αυτή τη σκοπιά υιοθετεί ο Δημήτρης Κυρτάτας σε ένα από τα κεφάλαια του νέου του βιβλίου Η Οδός και τα βήματα των πρώτων χριστιανών (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2020), αναδεικνύοντας την πολύπλευρη και ιδιόμορφή σχέση που είχε αναπτυχθεί μεταξύ ληστών και ασκητών. Περαιτέρω έρευνα των δεδομένων οδηγεί στη διαπίστωση ότι πίσω από την περίπλοκη αυτή σχέση λειτουργούσε ένα είδος βαθύτερης συγγένειας, με ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις. Οι μεταστροφές ληστών στην ασκητική ζωή, η υπόθαλψη παρανόμων από ασκητές και η αντιμετώπισή τους με κατανόηση, η κοινή διαβίωση στην έρημο, υπογραμμίζουν τη δυναμική της συγγένειας ανάμεσα στις δύο ομάδες, που συχνά έκανε τα μεταξύ τους όρια αρκετά ρευστά. Γενικότερα, η εξέταση του θέματος των ληστών στο πλαίσιο του χριστιανισμού μας δίνει επιπλέον τη δυνατότητα να ανιχνεύσουμε κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της νέας θρησκείας.


 Abstract: Approaching the ascetic life from the point of view of the bandits is certainly an original inspiration. Dimitris Kyrtatas adopts this point of view in one of the chapters of his new book Η Οδός και τα βήματα των πρώτων χριστιανών (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2020), highlighting the multifaceted and peculiar relationship between bandits and ascetics. Further research of the data leads to the conclusion that behind this complex relationship there was a kind of deeper kinship, with psychological, social and political features. The conversions of bandits to ascetic life, the concern of ascetics to protect outlaws and treat them with understanding, their coexistence in the desert, underscore the dynamics of kinship between the two groups, which often made the boundaries quite fluid. More generally, examining the subject of bandits in the context of Christianity enables us to detect some particular features of the new religion.


Περιθωριακοί και άγιοι: ένας ανοιχτός διάλογος στο σταυροδρόμι της ερήμου (PDF)

Anna Lampadaridi, Dealing with physical impairment in Byzantium: some examples from Italo-Greek Hagiography (p. 143)


Anna Lampadaridi

CNRS HiSoMA (UMR 5189)

Marie Skłodowska-Curie Fellow




Περίληψη: Βασισμένο σε αγιολογικά κείμενα, το παρόν άρθρο ερευνά τις βυζαντινές αντίληψεις γύρω από τις σωματικές παθήσεις. Πραγματεύεται την αναπαράσταση παθήσεων σε εννέα κείμενα της ιταλοελληνικής αγιολογίας τα οποία είναι αντιπροσωπευτικά των διαφορετικών τάσεων που διέπουν αυτή τη λογοτεχνική παραγωγή. Το κείμενο εστιάζει στους τρόπους με τους οποίους τα άτομα με σωματικές βλάβες παρουσιάζονται σε αυτές τις αγιολογικές πηγές προκειμένου να εξετάσει κατά πόσο η έκφραση της σωματικής τους πάθησης επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τα αντιμετωπίζει η βυζαντινή κοινωνία.


Abstract: In this article, we are dealing with hagiographic literature in order to look into Byzantine perceptions of impairment. We are discussing representations of physical impairment drawn from nine Italo-Greek hagiographical narratives, which represent different tendencies of this hagiographic tradition. We will look into the ways in which people with physical impairment are portrayed in these hagiographical sources, trying to find out how the manifestation of their impairment impacts the way they are perceived in Byzantine society.



Dealing with physical impairment in Byzantium (PDF)

Σπύρος Ι. Ράγκος, “Tεχνητὸν γύναιον ή ἀγγέλου μίμησις;” Συνοπτική ιστορία των ευνούχων στη γραμματεία της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας (p. 154)


Σπύρος Ι. Ράγκος

Τμήμα Φιλολογίας

Πανεπιστήμιο Πατρών

Περίληψη: Η μελέτη αποτελεί διαγραμματική αφήγηση της έντασης και αμφιθυμίας που προκαλούσε η μορφή του ευνούχου στη γραμματεία της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας από τον Ησίοδο έως τον Κύριλλο Αλεξανδρείας. Ενώ ο μύθος για τον ευνουχισμό του Ουρανού από τον Κρόνο είναι γνωστός ήδη από την ησιόδεια Θεογονία, ο ευνουχισμός ανθρώπων δεν μαρτυρείται πουθενά σε ελληνικό έδαφος και για κανένα λόγο. Όταν εμφανίζονται οι πρώτες σχετικές μαρτυρίες, οι ευνούχοι θεωρούνται ιδιαιτερότητα της Ανατολής και δείγμα βαρβαρικού απολυταρχισμού, ενώ στην Ελλάδα είναι αποκλειστικά ξενόφερτοι δούλοι. Παρά τις διαφορές τους, οι μαρτυρίες του Ηρόδοτου, του Ξενοφώντα και του Πλάτωνα συγκλίνουν στο εξής: οι ευνούχοι είναι περίεργα και αταξινόμητα πλάσματα που παραχαράσσουν την ανθρώπινη φύση και υποσκάπτουν τη διάκριση των φύλων. Η στερεοτυπική εικόνα του ευνούχου ως άφυλου τέρατος συνεχίστηκε στον ρωμαϊκό κόσμο παρά την εμφάνιση αυτοευνουχισμένων ιερέων της Κυβέλης. Ωστόσο, σύμφωνα με τις πηγές, ορισμένοι ευνούχοι είχαν κανονικές επαφές με το άλλο φύλο και ήταν ενίοτε περιζήτητοι ως εραστές γιατί οι γυναίκες που συνευρίσκονταν μαζί τους απέφευγαν τον κίνδυνο μιας ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης. Στο φαντασιακό της εποχής, ο ευνουχισμός απέκλειε κατ᾽ αρχήν την αναπαραγωγή, όχι την ικανότητα, ούτε, πολύ περισσότερο, την επιθυμία. Μια προτροπή του Ιησού για αυτοευνουχισμένους προς χάριν της Βασιλείας των Ουρανών έδωσε το στίγμα όλων των μεταγενέστερων εξελίξεων. Ορισμένοι χριστιανοί εξέλαβαν τη ρήση κυριολεκτικά και αυτοευνουχίστη-καν. Η κυρίαρχη χριστιανική γραμμή, πάντως, ακολούθησε την αλληγορική ερμηνεία, μίλησε για πνευματική ευνουχία και καταδίκασε την πρακτική του ευνουχισμού. Από αφύσικο τέρας που προκαλούσε τον αποτροπιασμό λόγω του άφυλου χαρακτήρα του, η μορφή του ευνούχου, κατάλληλα μεθερμηνευμένη, κατέληξε σύμβολο πνευματικής απαρτίωσης, υπέρβασης των εγκοσμίων και πληρότητας αγγελικής.


Abstract: The essay examines the ambiguities and tensions created by the figure of the eunuch in the literature of Greco-Roman antiquity from Hesiod down to Cyril of Alexandria. Although the myth of the emasculation of Uranus by Cronus is already present in Hesiod’s Theogony, eunuchism is unattested as a practice performed anywhere on Greek soil for whatever reason. According to the sources, eunuchs are a peculiarity of the East and a sign of Oriental despotism. Notwithstanding their differences, the testimonies of Herodotus, Xenophon and Plato converge in approaching eunuchs as unclassifiable creatures that undermine human nature and transgress sexual polarity. The stereotypical image of the eunuch as an indeterminate monster continues well into the Roman world despite the appearance of self-castrated priests in the service of Cybele. However, some eunuchs were considered capable of having sexual intercourse with women, and they were deemed precious lovers of Roman matrons since with them the danger of an unwanted pregnancy was eliminated. In collective imagination, castration extinguished fertility, not sexual potency, nor desire for that matter. Jesus’ praise of self-castration for the sake of the Kingdom of Heaven led to a heated controversy over the practice of emasculation. Some Christians took the saying in its literal value and castrated themselves. The prevalent Christian attitude, however, supported by the rise of asceticism and the propagation of treatises on virginity and celibacy, crystallized around an allegorical interpretation of self-castration as spiritual eunuchism. At the same time, physical emasculation was condemned. From being originally despised as an abomination that transgresses sexual polarity, the figure of the eunuch, spiritually interpreted, ended up as a symbol of devotional integrity and angelic completeness.

Tεχνητὸν γύναιον ή ἀγγέλου μίμησις; Συνοπτική ιστορία ευνούχων στη γραμματεία της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας (PDF)

Alexandros Tsakos, The Authenticity and Historicity of the Chrysostomian Homily CPG 4333.2 (p. 190)


Alexandros Tsakos

University Library of Bergen


Περίληψη: Η παρούσα μελέτη εξετάζει την γνησιότητα και την ιστορική ακρίβεια της δεύτερης Ομιλίας περί Μετανοίας του Ιωάννου Χρυσοστόμου (CPG 4333.2), σύμφωνα με τα κριτήρια που έχουν καθιερωθεί στο πλαίσιο των χρυσοστομικών σπουδών, δηλαδή το γλωσσικό ιδίωμα των ομιλιών και το δόγμα που εμφανίζουν.   Θα καταδειχτεί ότι η ομιλία CPG 4333.2 μπορεί όντως να αναγνωριστεί ως ένα γνήσιο έργο του Ιωάννου Χρυσοστόμου, αλλά θα αμφισβητηθεί η παραδοσιακή αναγνώρισή της ως προϊόν της περιόδου που ο Ιωάννης βρισκόταν στην Αντιόχεια. Η μελέτη προτείνει ότι η δεύτερη ομιλία περί Μετανοίας ανήκει στην περίοδο που ο Ιωάννης ήταν Επίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, γιατί το ιστορικό της πλαίσιο γίνεται καλύτερα κατανοητό όταν εντάσσεται στα γεγονότα, στις δολοπλοκίες στο αυτοκρατορικό παλάτι και τις προσωπικές σχέσεις που οδήγησαν τον Ιωάννη Χρυσόστομο στην τελική του εξορία και τον θάνατο.  Η νέα ανάγνω-ση της CPG 4333.2 που προτείνεται στηρίζεται στον τρόπο με τον οποίο γεγονότα στην αυλή του αυτό-κράτορα Αρκαδίου επαναδιατυπώνονται σύμφωνα με παραδείγματα από βιβλικές αφηγήσεις που χρησιμοποιούνται στην ομιλία, και πιο συγκεκριμένα την αναγνώριση της αυτοκράτειρας ως Ιεζάβελ, του ευνούχου Ευτρόπιου ως Δαυίδ και, γεγονός ακόμα πιο σημαντικό, του ίδιου του Ιωάννη ως ιδανικού ιεροκήρυκα, συνείδηση των ισχυρών και ελεγκτή των ηθών της Αυτοκρατορίας. 

Abstract: The present paper discusses the authenticity and historicity of the second Chrysostomian homily on Penitence (CPG 4333.2), according to criteria set forward in the framework of Chrysostomian studies, i.e. the language of the sermon and its doctrinal aspects. It shows that CPG4333.2 may indeed be identified as an authentic work of John Chrysostom, but challenges its traditional attribution to the Antiochian period of John. This study proposes that the second homily on Penitence belongs to John’s Constantinopolitan period, because its historicity is best understood against the events, the court machinations, and the personal relationships that led to John Chrysostom’s final exile and death. Pivotal elements in this new reading of CPG4333.2 are the recasting of the histories in Arcadius court according to the biblical paradigms used in the sermon, i.e. the Empress Eudoxia as Jezebel and the eunuch Eutropius as David; and above all, of John himself as the preacher par excellence, conscience of the mighty and moral controller of the Empire.



The Authenticity and Historicity of the Chrysostomian Homily CPG 4333.2 (PDF)

Αριάδνη Γκάρτζιου-Τάττη, Διατροφικές περιπλανήσεις στην Ὀδύσσεια (p. 210)


Γκάρτζιου-Τάττη Αριάδνη

Ομότιμη Καθηγήτρια Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας

Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων


Περίληψη: Ο Οδυσσεύς επιστρέφοντας στην Ιθάκη, ύστερα από τον μακρόχρονο πόλεμο και την καταστροφή της Τροίας, ήλθε αντιμέτωπος με κοινωνίες και όντα που χαρακτηρίζονται από ποικίλους διατροφικούς κανόνες. Η ποιητική αποτύπωση κοινωνιών αυτών, επιτρέπει την ανάδειξη διαιτολογικών πρακτικών, επιλογών ή απαγορεύσεων που εντέχνως έχουν ενσωματωθεί στον μυθολογικό ιστό και παρέχει τη δυνατότητα να ιχνηλατήσουμε τις κύριες κατηγορίες που αποτυπώνουν τις «οδυσσειακές» ανθρωπολογικές αντιλήψεις περί διατροφής.

Η πρώτη μας διαπίστωση, σχετίζεται με την έμφαση, που προσδίδεται από τον ίδιο τον Οδυσσέα, ως αφηγητή των Απολόγων στη νήσο των Φαιάκων, στις κοινωνίες που διακρίνονται για τις μη «ανθρώπινες» διαιτολογικές συμπεριφορές. Εδώ εντάσσεται η αναφορά στην ανθρωποφαγία των Κυκλώπων και των Λαιστρυγόνων, η έμφαση στην προτίμηση των Λωτοφάγων στους καρπούς των φρούτων, η περιγραφή της νήσου της Κίρκης, όπου κυριαρχεί το κυνήγι των άγριων ζώων, η μεταμόρφωση των εταίρων σε χοίρους και η χρήση μαγικών φίλτρων, πρακτικές από τις οποίες ο ήρωας απομακρύνεται με κάθε δυνατό τρόπο αφού ο κύριος στόχος του είναι η επιστροφή σε κοινωνίες σιτοφάγων ανθρώπων.

Στο ίδιο πλαίσιο ανήκει και η μνεία της επίσκεψής του στον Άδη, όπου οι άγονοι λειμώνες και το συναίσθημα της πείνας και της δίψας λειτουργούν ως τιμωρία των νεκρών, ενώ η περιγραφή του ανοσιουργήματος των εταίρων, που καταβροχθίζουν τα βόδια του Ηλίου, τονίζει τις αντιρρήσεις του Οδυσσέα στην παραβίαση των θυσιαστικών κανόνων εκ μέρους των συντρόφων του. Η σθεναρή  στάση του ήρωα στην τήρηση των ανθρωπίνων ορίων αναδεικνύεται και κατά την παραμονή του στη νήσο της Καλυψώς, όπου απέναντι στο δέλεαρ της αθανασίας και των θεϊκών εδεσμάτων (νέκταρ, αμβροσία), υπερισχύει η επιθυμία του να επιστρέψει στον κόσμο της Ιθάκης.

Σε πλήρη αντίθεση με τους πολλαπλούς αυτούς τρόπους ενδιαίτησης παρουσιάζεται ο τελευταίος διατροφικός σταθμός του Οδυσσέα στην Ιθάκη, όπου κυριαρχεί η διασπάθιση και ανάλωση των βιοτικών αποθεμάτων του οίκου, και η παραβίαση εκ μέρους των μνηστήρων των κανόνων της ξενίας και της θυσιαστικής πρακτικής. Η ανάκτηση του οίκου πραγματοποιείται βάσει ενός αριστοτεχνικού σχεδιασμού όπου ο Οδυσσεύς εκκινώντας από το σημείο της έσχατης ένδειας και το καθεστώς του ζητιάνου, κατορθώνει να αναδειχθεί εκ νέου κύριος του οίκου του και των βιοτικών του αγαθών. Η τελική συνάντηση με τον πατέρα του, τον Λαέρτη, και η αναγνώριση ενθύμηση των δένδρων της γενέθλιας γης, επανασυνδέει τον ήρωα με την καθημερινή ζωή της Ιθάκης και την κοινωνία των σιτοφάγων ανθρώπων. Ο κύκλος των γαστριμαργικών περιπλανήσεων, όπου ξεδιπλώνονται όλα τα πιθανά είδη και τρόποι διατροφικής επιβίωσης ποικίλων κοινωνικών ομάδων, ολοκληρώνεται με την οριστική αποκατάσταση του Οδυσσέα στην ανθρώπινή του υπόσταση. 

Abstract: In the course of his journey back to Ithaca after the long-lasting war and the destruction of Troy, Odysseus came into contact with societies and creatures exhibiting a diverse array of nutritional patterns. The poetic representation of these societies provides an overview of nutritional practices, choices or prohibitions that have been masterfully incorporated into the mythological web. Although some aspects of the relevant material have attracted the interest of scholars, the issue has not been treated with in a systematic manner. Without attempting a comprehensive evaluation of the phenomenon (such an endeavor would require thorough research), we will trace the main categories depicting the “Homeric” anthropological perception on nutrition. 

Our first observation concerns the emphasis that Odysseus himself places (when performing as narrator of Apologoi in Phaeacia) on societies characterized by non-human nutritional habits. In this category, one can include the anthropophagy of the Cyclops and the Laestrygonians, the preference of the Lotuseaters for fruit, and the description of the island of Circe, where the hunting of wild animals, the metamorphosis of Odysseus’ companions into pigs and the use of magic potions prevail. The hero attempts to distance himself as much as possible from these practices, since his main aim is his return to human societies based on grain consumption. 

Another similar case could be the narrative of their visit to Hades, where the infertile meadows of the underworld and the feelings of hunger and thirst function as punishments for the dead, whereas the description of the sacrilege of his companions in devouring the cattle of Helios highlights Odysseus’ reservations towards their violation of the rules of sacrifice. His robust and unequivocal insistence on observing human limitations becomes evident during the time he spends on the island of Calypso. There, his desire to return to the world of Ithaca prevails over the lures of immortality and of divine delicacies (nectar, ambrosia). In fact, it is no coincidence that the description of these peculiar nutritional wanderings is related by Odysseus himself, performing as a singer during the Phaeacian symposium, which itself alludes to a kind of Golden age.  

Ithaca, as Odysseus’ last nutritional stop, is presented in stark contrast to the plurality of the aforementioned modes of alimentation and living. There, we observe the abuse by the suitors of the subsistence reserves of the oikos through the violation of the principles of proper feasting, xenia, and sacrificial practices. The oikos is reclaimed through a carefully devised plan: Odysseus, starting completely destitute, as a beggar, succeeds in once again becoming master of his oikos and its products and goods. His final meeting with his father, Laertes, and his recognitionby him, once again links Odysseus with the everyday life of Ithaca and the society of grain-consumers. The cycle of nutritional wanderings, which displays a plethora of means, modes and practices of alimentation is completed through the final re-incorporation of Odysseus into his human substance.

Διατροφικές περιπλανήσεις στην Οδύσσεια (PDF)

Ρώμη: προπύργιο ή κατάκτηση της Καθολικής Εκκλησίας; (p. 226)


Πέτρος Παρθένης

Δρ. Αρχαίας Ιστορίας


Περίληψη: Στόχος αυτού του άρθρου είναι να παράσχει μια πιθανή ερμηνεία για την αργοπορημένη ανάδυση του θεσμού του μοναρχικού επισκόπου και την εδραίωση της Καθολικής εκκλησίας ως της κυρίαρχης εκδοχής του χριστιανισμού στη Ρώμη τον 2ο αιώνα μ.Χ. Αρχικά, εξετάζονται ορισμένοι από τους λόγους που ανέδειξαν τη Ρώμη ως τη σημαντικότερη χριστιανική κοινότητα της Μεσογείου αρκετά νωρίς στην ιστορία του χριστιανικού κινήματος, όπως η σημασία της πόλης ως οικονομικού και διοικητικού κέντρου, η πρώιμη διείσδυση χριστιανών στον αυτοκρατορικό οίκο και οι οικονομικές δυνατότητες της τοπικής κοινότητας. Ωστόσο, παράγοντες όπως η καταγωγή, η μητρική γλώσσα και ο θεολογικός πλουραλισμός των χριστιανών της Ρώμης συνέβαλαν εξαρχής στην επικράτηση μιας σχετικά χαλαρής οργανωτικής δομής. Στο μέσο του 2ου αιώνα μ.Χ., η διαμάχη μεταξύ δύο κυρίαρχων χριστιανικών ρευμάτων οδήγησε αρχικά σε μια συμμαχία εκκλησιών στη Μικρά Ασία που προώθησαν τον θεσμό του μοναρχικού επισκόπου. Στην προσπάθειά τους να επικρατήσουν στο σύνολο του χριστιανικού κινήματος, συνέβαλαν καθοριστικά στην εδραίωση της μοναρχικής επισκοπής και στη Ρώμη, μετά το μέσο του 2ου αιώνα. Μέρος αυτής της προσπάθειας ήταν η επίσκεψη του Πολύκαρπου Σμύρνης στη Ρώμη, με σκοπό όχι τόσο τη διευθέτηση του ζητήματος του Πάσχα, όπως συχνά λέγεται, αλλά η συσπείρωση των Μικρασιατών χριστιανών της Ρώμης υπό την εξουσία του τοπικού Καθολικού επισκόπου. Επομένως, η Ρώμη δεν υπήρξε εξαρχής προπύργιο της Καθολικής εκκλησίας, αλλά κατάκτησή της.

Summary: This article aims at providing a possible explanation for the late emergence of the institution of the monarchical bishop and the establishment of the Catholic Church as the dominant version of Christianity in the city. First, it examines some of the reasons Rome emerged as the most important Christian community in the Mediterranean quite early in the history of the Christian movement, such as the importance of the city as a financial and administrative network, the early infiltration of Christians into the imperial household, and the economic might of the local community. However, factors such as the origin, native language and theological pluralism of the Christians of Rome contributed to the prevalence of a relatively loose organisational structure from the outset. In the middle of the 2nd century AD, the conflict between two dominant Christian belief systems initially led to an alliance of churches in Asia Minor that promoted the institution of the monarchical bishop. In their attempt to dominate the Christian movement, they were instrumental in establishing the monarchical bishopric in Rome as well, after the middle of the 2nd century. Part of this effort was Polycarp’s visit to Rome, not so much to settle the Easter question, as is often assumed, but to rally the Christians of Rome originating from Asia Minor under the authority of the local Catholic bishop. Therefore, Rome was more of a conquest of the Catholic Church rather than its foremost stronghold.


Ρώμη. Προπύργιο ή κατάκτηση της Καθολικής εκκλησίας (PDF)